Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi 24 dekabr 2025-ci il tarixli “Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Plenum qərarında sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ ilə bağlı mühüm izahlar verib.
Qurumdan verilən məlumata görə, qərarda qeyd olunur ki, sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ şəxsin ekoloji cəhətdən təmiz, əlverişli və təhlükəsiz mühitdə yaşamasına təminat verir.
Bildirilib ki, bu hüquq Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 39-cu maddəsi, Azərbaycanın tərəfdaş olduğu beynəlxalq hüquqi sənədlər, “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında”, “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” qanunlar və digər normativ hüquqi aktlarla qorunur.
Qərara əsasən, sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ aşağıdakı əsas elementləri əhatə edir:
ətraf mühitin real vəziyyəti haqqında məlumat toplamaq hüququ;
ekoloji hüquqpozma nəticəsində sağlamlığa və əmlaka dəymiş zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ;
ətraf mühitə qanunla müəyyən edilmiş hədlərdən artıq zərər vurulmasının qarşısının alınması;
ekoloji tarazlığın qorunması, yabanı bitki və vəhşi heyvan növlərinin mühafizəsi.
Sənəddə vurğulanır ki, ekoloji cəhətdən təhlükəsiz mühit dedikdə çirklənməmiş hava, su, torpaq, yerin təki, flora və fauna, eləcə də zərərsiz ekosistem nəzərdə tutulur.
Eyni zamanda, mülki hüquqi aspektdə ekoloji hüquqpozmalar bir neçə istiqamətdə təsnif edilir. Bunlara fiziki (səsküy, radiasiya və s.), kimyəvi (zərərli qazlar, pestisidlər və s.), bioloji (bakteriya və viruslar), mexaniki (tullantılar) çirklənmələr, eləcə də ekosistemə vurulan zərərlər – ağacların qırılması, torpağın eroziyası, su hövzələrinin qurudulması və bioloji müxtəlifliyin azalması daxildir.
Qeyd olunur ki, bu cür hüquqpozmalar yalnız ətraf mühitə deyil, eyni zamanda şəxsin sağlamlığına, əmlakına və digər şəxsiyyət hüquqlarına zərər vuraraq mənəvi zərərə də səbəb ola bilər.
Plenum qərarında həmçinin bildirilir ki, belə hallarda zərərçəkən şəxslər məhkəməyə müraciət edərək hüquqlarının müdafiəsini və kompensasiyanın ödənilməsini tələb edə bilərlər.
Bundan əlavə, sağlam ətraf mühitlə bağlı kollektiv maraqların qorunması məqsədilə qeyri-hökumət təşkilatlarının da məhkəməyə müraciət etmək hüququ var. Lakin bu təşkilatlar öz xeyirlərinə maddi və mənəvi kompensasiya tələb edə bilməzlər.
